Beşliler çemberi nedir ve neden kullanılır?
Beşliler çemberi, 12 majör tonu bir saatin kadranındaki saatler gibi bir çember üzerine dizen bir şemadır. Her ton bir öncekinden tam beşli yukarıdadır: en üstte Do ile başla ve saat yönünde Sol, Re, La diye devam et. Saat yönündeki her adım donanıma bir diyez, saat yönünün tersindeki her adım bir bemol ekler (Fa, Si♭, Mi♭…). İç halka, her tonun aynı donanımı paylaşan relatif minörünü gösterir.
Yeni başlıyorsan, donanımları öğrenmenin ve hangi tonların okumasının daha kolay ya da daha zor olduğunu görmenin en hızlı yoludur. Daha ileri seviyedeysen, bir armoni haritasıdır: komşu tonlar notalarının çoğunu paylaşır, bu yüzden çember hangi akorların birbirine uyduğunu, akor yürüyüşlerinin nasıl kurulduğunu ve bir eserin nereye yumuşak bir şekilde modülasyon yapabileceğini gösterir.
Bu fikir, çaldığın müziklerin çoğundan daha eskidir. 1670’lerde Kiev doğumlu besteci Nikolay Diletski müzik dilbilgisi kitabında bir tonlar çemberini tarif etti; 1728’de ise Alman besteci Johann David Heinichen sürekli bas (basso continuo) üzerine yazdığı incelemede çember biçiminde bir şema yayımladı. O zamandan beri müzisyenler onu öğrenmek, beste yapmak ve doğaçlama yapmak için kullanıyor.
İnteraktif beşliler çemberimiz nasıl kullanılır?
- Nota adlarını seç. Sağ üst köşedeki Notasyon menüsünden Amerikan (C D E F G A B), Latin (Do Re Mi Fa Sol La Si) ve Alman (C D E F G A H) adları arasında geçiş yap. Araçtaki tüm adlar aynı anda değişir.
- Çemberde herhangi bir tona tıkla. Dış halka 12 majör tonu, iç halka ise relatif minörlerini gösterir. Seçtiğin ton pembeye döner ve tonik akorunu duyarsın. Relatif majör ya da minörü açık pembe renkte vurgulanır: geçiş yapmak için ona tıkla.
- Donanımı oku. Ayrıntılar paneli donanımı büyük bir dizek üzerinde gösterir ve diyezleri ya da bemolleri yazıyla belirtir, örneğin “1 diyez: Fa♯”. Sol anahtarı ile fa anahtarı arasında geçiş yaptığında çemberin etrafındaki küçük dizekler de değişir. Telefonda ise halka diyez ya da bemol sayısını gösterir.
- Yakın tonlara geç. Üç kutucuk alt dominantı (IV), relatif minörü ya da majörü ve dominantı (V) gösterir: bir eserin en çok modülasyon yaptığı tonlar bunlardır. Oraya geçmek için bir kutucuğa tıkla.
- Gamı çal. O notayı duymak için yedi nota düğmesinden birine tıkla ya da gamın tamamını oktavıyla birlikte yukarı doğru duymak için Gamı çal’a bas.
- Akorları çal. Yedi kutucuk, tonun akorlarını Roma rakamlarıyla gösterir: majörde I ii iii IV V vi vii°, minörde i ii° III iv v VI VII. Akoru duymak için bir kutucuğa tıkla. Alttaki satır akorun adını ve notalarını gösterir, örneğin “Do (majör) · Do – Mi – Sol”.
Hazır olduğunda, panelin altındaki bağlantıyı izleyerek o tonun gamını gam aracımızla çalış.
Hangi nota adlarını seçebilirim?
Nota adları ülkeden ülkeye değişir. Öğretmeninin ya da notanın kullandığı sistemi seç.
| Notasyon | Nota adları | Bilmekte fayda var |
|---|---|---|
| Amerikan | C D E F G A B | İngilizce konuşulan ülkelerde ve pop ile caz akor şemalarının çoğunda kullanılır. |
| Latin | Do Re Mi Fa Sol La Si | Türkiye, Fransa, İtalya, İspanya, Portekiz ve Latin Amerika’da kullanılır. |
| Alman | C D E F G A H | H, Si notasıdır; B ise Si♭ anlamına gelir. Diyezler “-is” eki alır (Fis = Fa♯), bemoller “-es” eki alır (Es = Mi♭, As = La♭). Minör tonlar küçük harfle yazılır. Almanca konuşulan ülkelerde, İskandinavya’da ve Orta Avrupa’nın büyük bölümünde kullanılır. |
Beşliler çemberi nasıl okunur?
Majör tonlar ve donanımları
Çemberin en üstündeki Do majörün hiç diyezi ya da bemolü yoktur. Saat yönünde ilerledikçe her ton bir diyez ekler: Sol majörde 1, Re majörde 2, La majörde 3, Mi majörde 4, Si majörde 5, Fa♯ majörde 6 ve Do♯ majörde 7 diyez vardır. Saat yönünün tersine ilerledikçe her ton bir bemol ekler: Fa majörde 1, Si♭ majörde 2, Mi♭ majörde 3, La♭ majörde 4, Re♭ majörde 5, Sol♭ majörde 6 ve Do♭ majörde 7 bemol vardır.
Donanıma bakarak tonu bulmak için iki kısa kural kullan. Diyezlerde majör ton, son diyezin yarım ses üstündedir: son diyez Fa♯ ise Sol majördesin. Bemollerde majör ton, sondan bir önceki bemoldür: Si♭ ve Mi♭ varsa Si♭ majördesin. Tek istisna tek bemoldür: o da Fa majördür.
Relatif minör tonlar
Her majör ton, donanımını relatif minörü denen bir minör tonla paylaşır. Relatif minör, majör gamın 6. notasından, yani toniğin küçük üçlü (üç yarım ses) altından başlar. Do majör ile La minörün ikisinde de diyez ya da bemol yoktur; Sol majör ile Mi minörün ikisinde de bir diyez, Fa♯ vardır. Çemberimizde her minör ton, iç halkada relatif majörünün hemen yanında yer alır.
Bir eserin majör tonda mı yoksa minör tonda mı olduğunu anlamak için ilk ve son akoruna bak. Minör eserlerde 7. nota da çoğu zaman bir değiştirme işaretiyle yükseltilir, örneğin La minördeki Sol♯ gibi.
Diyezlerin ve bemollerin sırası
Diyezler donanımda her zaman aynı sırayla yazılır: Fa♯ Do♯ Sol♯ Re♯ La♯ Mi♯ Si♯. Bu, Fa’dan başlayıp çemberde saat yönünde ilerlediğinde elde ettiğin sıradır. Bemoller ters sırayla yazılır: Si♭ Mi♭ La♭ Re♭ Sol♭ Do♭ Fa♭. Akılda tutmak için diyezlerde “Fa, Do, Sol, Re, La, Mi, Si” dizisini ezberlemen, bemollerde ise aynı diziyi tersten, “Si, Mi, La, Re, Sol, Do, Fa” diye söylemen yeterli.
Enarmonik tonlar
Çemberin alt kısmında üç konumun iki adı vardır: Si majör ve Do♭ majör, Fa♯ majör ve Sol♭ majör, Do♯ majör ve Re♭ majör (ve bunların relatif minörleri). Bu tonlar piyanoda aynı duyulur ama farklı yazılır: Fa♯ majörde 6 diyez, Sol♭ majörde ise 6 bemol vardır. Besteciler genellikle daha az değiştirme işareti olan yazımı seçer; bu yüzden Si majör (5 diyez), Do♭ majörden (7 bemol) çok daha yaygındır. Aracımız iki adı da gösterir ve “Şöyle de yazılır…” bağlantısıyla aralarında geçiş yapabilirsin.
Çemberin kapanmasının nedeni de budur: 12 beşliden sonra aynı sese geri dönersin. Bu yüzden çemberde 12 konum ama 15 donanım vardır.
Donanım tablosu
İşte 15 majör tonun tamamı, relatif minörleri ve donanımlarıyla birlikte.
| Majör ton | Relatif minör | Donanım | Diyezler veya bemoller |
|---|---|---|---|
| Do majör | La minör | diyez veya bemol yok | – |
| Sol majör | Mi minör | 1 diyez | Fa♯ |
| Re majör | Si minör | 2 diyez | Fa♯ Do♯ |
| La majör | Fa♯ minör | 3 diyez | Fa♯ Do♯ Sol♯ |
| Mi majör | Do♯ minör | 4 diyez | Fa♯ Do♯ Sol♯ Re♯ |
| Si majör | Sol♯ minör | 5 diyez | Fa♯ Do♯ Sol♯ Re♯ La♯ |
| Fa♯ majör | Re♯ minör | 6 diyez | Fa♯ Do♯ Sol♯ Re♯ La♯ Mi♯ |
| Do♯ majör | La♯ minör | 7 diyez | Fa♯ Do♯ Sol♯ Re♯ La♯ Mi♯ Si♯ |
| Fa majör | Re minör | 1 bemol | Si♭ |
| Si♭ majör | Sol minör | 2 bemol | Si♭ Mi♭ |
| Mi♭ majör | Do minör | 3 bemol | Si♭ Mi♭ La♭ |
| La♭ majör | Fa minör | 4 bemol | Si♭ Mi♭ La♭ Re♭ |
| Re♭ majör | Si♭ minör | 5 bemol | Si♭ Mi♭ La♭ Re♭ Sol♭ |
| Sol♭ majör | Mi♭ minör | 6 bemol | Si♭ Mi♭ La♭ Re♭ Sol♭ Do♭ |
| Do♭ majör | La♭ minör | 7 bemol | Si♭ Mi♭ La♭ Re♭ Sol♭ Do♭ Fa♭ |
Çalışırken beşliler çemberini kullanmanın 5 yolu
- Gamlarını çember sırasıyla öğren. Do majörle başla, sonra her seferinde bir diyez ekle (Sol, Re, La…), ardından her seferinde bir bemol ekle (Fa, Si♭, Mi♭…). Her yeni gam, bir öncekinden yalnızca bir notayla ayrılır. Onları gam aracımızla çalış ve metronomumuzla düzenli bir vuruş koru.
- Her tonun ana akorlarını bul. Bir majör tonun üç majör akoru, yani I, IV ve V, çemberde yan yanadır: Do majörde bunlar Fa, Do ve Sol’dür. Üç minör akor, yani ii, iii ve vi, hemen içlerindeki minör tonlardır: Re minör, Mi minör ve La minör.
- Akor yürüyüşleri kur. Pek çok şarkı, çemberde komşu olan akorları kullanır. Sayısız pop şarkısında duyulan I–V–vi–IV (Do – Sol – Lam – Fa) yürüyüşünü ya da cazın en yaygın yürüyüşü olan ii–V–I’i (Rem – Sol – Do) dene. Saat yönünün tersine adım adım ilerleyen akorlar, ana tona doğru güçlü bir çekim yaratır: Mi – La – Re – Sol – Do.
- Yumuşak modülasyon yap. Komşu tonlar yalnızca bir notayla ayrılır, bu yüzden Do majörden Sol majöre ya da Fa majöre geçmek doğal duyulur. Çemberin karşı taraflarındaki tonlar, örneğin Do ve Fa♯, çok az nota paylaşır ve geçiş çok daha dramatik duyulur.
- Bir eseri transpoze et. Bir şarkıyı başka bir tona taşımak için her akoru çemberde aynı sayıda adım kaydır. Do majördeki Do – Fa – Sol, saat yönünde iki adım sonra Re majörde Re – Sol – La olur. Bu, şarkıcıların rahat bir ton bulmasına ve klarnet, trompet ya da saksafon gibi transpoze çalgı çalanlara yardımcı olur.